خویشتن

در کودکی اگر شاپرک از دستمان می گریخت ما نه ناراحت می شدیم و نه افسرده و نا امید! بلکه بر عکس به خاطر همان چند دقیقه ای که دنبالش دویدیم و هیجان زده شدیم یک دنیا شاد بودیم. زندگی ما این چنین جذاب و شیرین بود!

زندگی روزمره ما جذاب نیست. این یک واقعیت است. به نظر من عمومیت هم دارد یعنی تقریباً درمیان اکثر کسانی که می شناسم این وضعیت وجود دارد. جالب این جا است که افراد حاضر نیستد این واقعیت را بپذیرند و مستقیم به سراغ حل مشکل بروند بلکه سعی می کنند به صورتی موضوع را دور بزنند و یا خود را سرگرم کنند. این مشکل در هر دوره از سن به استثنای دوران کودکی به گونه ای خاص خود را نشان می دهد.

در دوره کودکی وضعیت خیلی استثنایی است. برای کودک، هر کسی می خواهد باشد، زندگی خیلی جذاب است. اگر به گذشته خودمان رجوع کنیم معمولاً دوران کودکی را بهترین و جذاب ترین دوره زندگی امان می شناسیم. از خوردن یک لواشک گرفته تا رفتن به شهربازی، از رفتن به مسافرت یا بازی فوتبال توی کوچه سر ظهر و یا عروسک بازی با دخترهای همسایه همه و همه بخش مهمی از لذت های دوران کودکی ما را تشکیل می دادند. اگر یادتان باشد "زمان" در دوره کودکی خیلی کند می گذشت. یک سال زمان بسیار زیادی بود. انگار یک سال هیچ وقت نمی خواست که تمام شود. البته در میان کودکان، استثنائاتی هم وجود دارند که زندگی های پرمشقتی را سپری می کنند که در این جا آن ها مورد نظر من نیستند.

وقتی آرام آرام سن و سال بالا رفت و به ویژه به دوره بلوغ نزدیک شدیم اوضاع متفاوت شد. تا وقتی کودک بودیم کسی جز بازی از ما توقعی نداشت اما وقتی بالغ شدیم دو اتفاق مهم افتاد. هم دیگران از ما توقع داشتند که مطابق استانداردهای آن ها رفتار کنیم و هم خودمان احساس کردیم که دیگر بزرگ شده ایم و از خودمان توقعات دیگری داریم. لذت های طبیعی دوران کودکی جای خود را به لذت های تعریف شده و استاندارد داد. این نکته خیلی حساس و نیازمند دقت بسیار است. مثالی می زنم. مثلاً وقتی بچه بودیم در تابستان گرم اگر از جاده چالوس می خواستیم عبور کنیم - و به فرض توقف اتومییل- پای خود را داخل یک کفش می کردیم که حتماً باید لخت شویم و در رودخانه شنا کنیم. جالب این جا بود که معمولاً در اکثر مواقع هم پیروزی با ما بود و با قدرت بسیار به هدف خود هم می رسیدیم. اما وقتی بالغ شدیم و دوباره از آن مسیر خواستیم عبور کنیم معمولاً احساس متفاوتی پیدا می کردیم. اگر دختر باشیم که مطلقاً هوس شنا کردن منتفی بود و مثل گناه کبیره بود و اگر پسر باشیم هزار تا اما و اگر پیدا می کنیم که در حضور دیگران لخت نشویم و تن به آب نزنیم. جالب این جا است که دیگران هم اگر چیزی نگویند کنترل درونی ما این اجازه را به ما نمی دهد که دیگر آن گونه عمل کنیم. یعنی خودمان چندان اصراری نداریم. اما جایگزین این لذت طبیعی چیز دیگری است. احساس شخصیت مردانگی یا زنانگی. یعنی فرد یک لذت طبیعی خود را از دست می دهد اما جای آن یک وضعیت دیگر به خود می گیرد و به او این طور تعلیم داده می شود که آدم درست و استاندارد و محترم این طور باید باشد. این گونه می شود که "آبرو" و "حیثیت" تعریف می شود و آدم ها آرام آرام لذت های طبیعی خود را فراموش و جای آن را به استاندارهای فرهنگی و اجتماعی می دهند. بچه در عوض اصلاً برای این استانداردها تره هم خورد نمی کند و دنبال آن چیزهایی است که واقعاً دلش می خواهد. تجربه هم نشان می دهد که بچه طبیعی خواست های چندان غیر معقول و عجیب هم ندارد و کاملاً طبیعی رفتار می کند. برای همین است که بچه قضایا را خیلی خوب درک می کند و واقعیت ها را بر خلاف تصور اشتباه ما خیلی خوب شناسایی می کند.

خوب نتیجه روشن است. آقا یا خانم می شود بیست ساله یا سی ساله. بسیار محترم و موقر است. جامعه از او راضی است و خیلی احترام برایش قائل است. پدر و مادر به او افتخار می کنند و هر سال برای موفقیت هایش گوسفند قربانی می کنند اما بی خبر که این موجود بیچاره که روزگاری از لحظه لحظه زندگی اش لذت می برده امروز به چه فلاکتی افتاده است و چون نیازهای طبیعی اش کشته شده اند دیگر حتی یادش هم نمی آید که چگونه باید از زندگی لذت ببرد و اصلاً لذت مگر چیست زندگی همین است دیگر!

البته لذت های دوران کودکی با بزرگسالی بسی متفاوت است. این تفاوت نه در نوع سوژه مورد لذت که در کیفیت و بلوغ ادراکی آن است. اگر یک کودک از ذوق خرید یک کفش تا صبح نمی خوابید یک فرد بالغ هم همین احساس را اما رشد یافته تر و عمیق تر باید داشته باشد. مثلاً یک کودک این ذوق را دارد که فقط یک کفش داشته باشد اما یک فرد بالغ این این ذوق را باید داشته باشد که بهترین و مناسبترین کفش را برای خود انتخاب کند و از این که کفش خوب و مناسبی برای خود یافته در خوب شعف و ذوق احساس می کند. کفش خریدن باز هم ذوق دارد اما کیفیت این احساس متفاوت تر و رشد یافته تر می شود. اما ذوق کردن نباید بمیرد و خریدن یک کفش با نخریدن آن نباید تفاوتی نداشته باشد.

واقعاً وضع اسف باری است. تقریباً در محیط خودم هر کسی را که می بینیم کاملاً روشن است که به نوعی به دنبال این است که این کسالت بی علاقگی به زندگی را از خود رفع کند و برای آن به آب و آتش می زند.

بدتر از همه زندگی های زناشویی است. دوره کوتاه رفاقت ها و عشق بازی ها پس از مدتی که از ازدواج گذشت جای خود را – در بهترین حالت- به احترام و همزیستی می دهد. تقریباً همه هم می بینند که این اتفاق افتاده اما به روی خودشان هم نمی آورند که آخر علت چیست و دوای درد کجاست با انواع بازی ها و سرگرمی ها سعی می کنند نشان دهند که زندگی هنوز همان جذابیت گذشته را دارد و اتفاقی نیافتاده است. حتی بعضی فکر می کنند درستش همین است و زندگی باید همین طور باشد. این است که ما فراموش کرده ایم که زندگی کردن عجب لذتی می تواند داشته باشد. لذت واقعی از زندگی جای خود را به درس و مدرک و عنوان اجتماعی و پول آبرو و حیثیت داده است. معامله خوبی است نه؟. الماس را از دست ما گرفته اند و به جایش خرمهره به ما داده اند. دلمان خوش است که زندگی می کنیم. اما راه چاره چیست؟ چه باید کرد؟

در بخش بعد به این موضوع خواهم پرداخت.